राजेन्द्र दवाडी : संकटमा निर्णय गर्ने शिक्षकको कथा
कहिलेकाहीँ नेतृत्वको परीक्षा सभा, सम्मेलनमा हुँदैन, संकटको त्यो एक क्षणमा हुन्छ, जहाँ निर्णय लिन केही सेकेन्डमात्र बाँकी हुन्छ। त्यही क्षणमा गरिएको एउटा निर्णयले कसैको सम्पत्ति गुमाउन सक्छ, कसैको पद गुमाउन सक्छ, तरसही निर्णयले सयौँ जीवन जोगाउन सक्छ।
नुवाकोटको त्रिभुवन त्रिशूली माध्यमिक विद्यालयका प्रधानाध्यापक राजेन्द्र दवाडीको कथा यस्तै एउटा कठिन क्षण बाट सुरु हुन्छ।

गत भदौ १० गते आएको विनाशकारी बाढीले त्रिशूली क्षेत्रलाई आक्रान्त बनाउँदा विद्यालय पनि त्यसबाट अछुतो रहनसकेन। बाढीले विद्यालयको भवन नै बगायो। केही वर्षअघि मात्रै निर्माण गरिएको संरचना केही घण्टामै विनाशमापरिणत भयो। तर विद्यालयको भौतिक संरचना बगिरहँदा एउटा कुरा भने बग्न पाएन, विद्यार्थीप्रतिको प्रधानाध्यापककोजिम्मेवारी जोखिमको अवस्था देखिएपछि दवाडीले तत्काल विद्यार्थीलाई विद्यालयबाट सुरक्षित स्थानतर्फ लैजानेनिर्णय गरे। विद्यालयको भवन, सामान र भौतिक संरचना बचाउनेभन्दा विद्यार्थीको जीवनलाई प्राथमिकता दिए।
संकटको समयमा यही नै नेतृत्व हो।
त्यो निर्णयको मूल्य पछि देखियो। विद्यालयको भवन रहेन, तर सयौँ विद्यार्थी सुरक्षित रहे। एउटा प्रधानाध्यापकलेलिएको तत्कालीन निर्णयले अभिभावकका घरमा पुग्नुपर्ने सबैभन्दा ठूलो खबर । ‘हाम्रा छोराछोरी सुरक्षित छन्’पुग्नसम्भव भयो। यही घटनाले अहिले दवाडीलाई राष्ट्रिय सीमाभन्दा बाहिरसमेत चिनाएको छ। देशका सञ्चारमाध्यमसँगैअन्तर्राष्ट्रिय सञ्चारमाध्यमले समेत उनको निर्णयलाई प्राथमिकताका साथ प्रस्तुत गरेका छन्।
तर दवाडीको परीक्षा त्यहीँ सकिएन।
विद्यालयको भवन बगिसकेपछि धेरैका लागि त्यो एउटा भौतिक संरचनाको क्षति थियो। दवाडीका लागि भने त्यो सयौँविद्यार्थीको भविष्यसँग जोडिएको प्रश्न थियो। त्यसैले उनी भग्नावशेष हेरेर बस्ने विकल्पमा रोकिएनन्। विद्यालयपुनःनिर्माणको पहल लिएर उनी काठमाडौं पुगे। भारतीय दूतावास पुगेर नेपालका लागि भारतीय राजदूत नवीनश्रीवास्तवलाई विद्यालयको अवस्थाबारे जानकारी गराए। विद्यालयको इतिहास, वर्तमान अवस्था र पुनःनिर्माणकोआवश्यकताबारे भएको संवादपछि राजदूत श्रीवास्तवले विद्यालय पुनःनिर्माणमा भारत सरकारको सहयोग रहनेप्रतिबद्धता जनाए। यो घटनाले दवाडीको अर्को पक्ष देखाउँछ, संकटमा समस्या देखेर बस्ने होइन, समाधान खोज्न दौडिनेनेतृत्व।

त्रिभुवन त्रिशूली माध्यमिक विद्यालयको इतिहास पनि कम रोचक छैन। त्रिशूली जलविद्युत् आयोजना निर्माणका क्रममासन् १९५० को दशकमा भारतीय सहयोगमा स्थापना भएको यो विद्यालयले लामो समयदेखि नुवाकोटका विद्यार्थीलाईशिक्षा दिँदै आएको छ। विद्यालयको नयाँ भवनसमेत सन् २०२२ मा भारतको एचआईसिडीपी कार्यक्रमअन्तर्गतकोसहयोगमा निर्माण गरिएको थियो। विडम्बना, निर्माण भएको केही वर्षमै आएको बाढीले त्यही भवन बगाइदियो।
अब फेरि विद्यालय उठाउनुपर्नेछ।
जोखिम देख्दा निर्णय गर्न सक्ने, निर्णय गर्दा मानिसको जीवनलाई केन्द्रमा राख्ने, विपत्ति आएपछि दोष खोज्नुभन्दासमाधान खोज्ने र आफ्नो संस्थाको भविष्यका लागि सम्बन्धित निकायको ढोका ढकढक्याउन सक्ने। शिक्षककोजिम्मेवारी पाठ्यपुस्तक पढाएर सकिँदैन। शिक्षक विद्यार्थीका लागि संकटमा अभिभावक पनि हो। विद्यालय केवल चारपर्खाल होइन; त्यो विद्यार्थीको सपना, अभिभावकको भरोसा र समाजको भविष्य हो। दवाडीले यही अर्थमा आफ्नोभूमिका निर्वाह गरेका छन्।

आज त्रिभुवन त्रिशूली माध्यमिक विद्यालयको भवन छैन। बाढीले त्यसको भौतिक अस्तित्वमा ठूलो चोट पुर्याएको छ।तर विद्यालयको सबैभन्दा महत्वपूर्ण सम्पत्ति,विद्यार्थी,सुरक्षित छन्। र विद्यालय फेरि उठ्ने आशा पनि जागेको छ।यहीँनेर राजेन्द्र दवाडीको कथा महत्वपूर्ण हुन्छ। उनले बाढी आउँदा विद्यार्थी बचाए, विद्यालय बगेपछि विद्यालय बचाउनेअभियान थाले।

नेतृत्वको सफलता कहिलेकाहीँ आफूले के जोगायौँ भन्नेमा होइन, संकटको घडीमा केलाई प्राथमिकता दियौँ भन्नेमामापन हुन्छ। दवाडीले प्राथमिकता रोजे मान्छे। त्यसैले बाढीले विद्यालयको भवन बगाए पनि उनको नेतृत्वलाई बगाउनसकेन। बरु, विपत्तिले उनको नेतृत्वलाई अझ उजागर गरिदियो। अब बन्ने नयाँ विद्यालय केवल नयाँ भवन नहोस्। त्योएउटा घटनाको स्मारक पनि बनोस,जहाँ एउटा शिक्षकले संकटको एक क्षणमा सही निर्णय लिएर सयौँ विद्यार्थीकोजीवन जोगाएका थिए। र, त्यो विद्यालयको ढोकाबाट भविष्यमा प्रवेश गर्ने प्रत्येक विद्यार्थीले एउटा कुरा सम्झिरहोस् !